Rzeźba, ołtarz boczny czy zabytkowa szafa to nie belka w więźbie: ma warstwę malarską, złocenia, werniks, kleje i często jest jedyna w swoim rodzaju. Zanim zdecydujesz, jak usunąć z niej owady, trzeba odpowiedzieć na pytanie, które w przypadku dachu nie pada: czym zabieg może jej zaszkodzić. Poniżej porównujemy trzy metody, które wykonujemy, czyli dezynsekcję beztlenową, mikrofale i fumigację, z perspektywy obiektów z polichromią. Ogólne zasady dla całych kościołów i dworów omawiamy na stronie fumigacja obiektów sakralnych i zabytkowych, a ten wpis dotyczy elementów, które można ocenić i zabezpieczyć pojedynczo.
Jakie obiekty uznajemy za zabytki ruchome z drewna
W praktyce są to rzeźby i płaskorzeźby, ołtarze boczne i retabula, ambony, konfesjonały, stalle, ramy obrazów, ikony na desce, skrzynie i szafy, zabytkowe meble oraz drobne przedmioty codziennego użytku. Łączy je jedno: większość z nich ma wykończenie, które trzeba zachować, a każdy element jest oceniany indywidualnie. Gatunki, które najczęściej zasiedlają takie drewno, opisujemy na stronach kołatek domowy i spuszczel pospolity. Zasady zabezpieczania wyposażenia kościołów znajdziesz na stronie fumigacja obiektów sakralnych i zabytkowych.
Jak rozpoznać aktywne porażenie w rzeźbie lub meblu
Przy obiekcie z polichromią oględziny muszą być delikatne, bez zdrapywania i bez wkładania przedmiotów w otwory. Typowe sygnały porażenia drewna opisuje się następująco: małe, okrągłe otwory o średnicy około 1-3 mm, zwykle od spodniej strony elementów, oraz sypka mączka drzewna wokół nich, która sugeruje, że w drewnie mogą nadal żerować larwy.[1] Do objawów należą też ciche skrobanie lub trzaski, głuchy odgłos po delikatnym opukaniu, kruchość i łuszczenie się drewna oraz odpadające fragmenty.[1] W rzeźbie z polichromią dochodzą do tego odspojenia lub drobne ubytki warstwy malarskiej wokół otworów, na które warto zwrócić uwagę.
Sama obecność starych otworów nie wystarcza, by uznać porażenie za aktywne. Świeża mączka pod obiektem i nowe otwory po sezonie są mocniejszym sygnałem. Do badania wnętrza drewna specjaliści mogą użyć kamery endoskopowej i detektorów akustycznych.[1] Wskazówki dla drewna konstrukcyjnego znajdziesz też w poradniku jak w 5 krokach ocenić, czy drewno jest zainfekowane.
Od czego zależy wybór metody dla zabytku ruchomego
Najpierw ocenia się sam obiekt. Liczy się to, z czego jest zrobiony i czym pokryty: gołe drewno znosi więcej niż polichromia, złocenie lub werniks. Znaczenie ma też wielkość i możliwość przeniesienia: małą rzeźbę da się zapakować w folię, ołtarz zwykle zostaje na miejscu. Kolejna sprawa to gatunek szkodnika i temperatura w pomieszczeniu, bo od nich zależy czas działania metod fizycznych. Przy metodach bez chemii warto wiedzieć, że według Kanadyjskiego Instytutu Konserwacji (CCI) owady drążące drewno są najbardziej odporne na brak tlenu i wymagają dłuższej ekspozycji niż inne szkodniki.[2]
Dopiero po takiej ocenie wybiera się metodę i ustala, czy zabieg wykonać na miejscu, czy po przeniesieniu obiektu. Zgoda konserwatora, o ile obiekt jest wpisany do rejestru, jest osobnym tematem opisanym na stronie o fumigacji zabytków.
Dezynsekcja beztlenowa: najłagodniejsza dla warstw malarskich
W tej metodzie obiekt zamyka się w szczelnej folii barierowej, a powietrze zastępuje azot, aż stężenie tlenu spadnie do około 0,1-0,3%. U nas obiekt pozostaje w takich warunkach 21 dni; szczegóły sprzętu opisujemy na stronie dezynsekcja beztlenowa AirMicro i we wpisie dezynsekcja za pomocą azotu. Według stanowiska ICOM UK azot działa na wszystkie stadia rozwojowe szkodliwych owadów i jest bezpieczniejszy dla obiektów niż konwencjonalne fumigacje, które mogą zostawiać pozostałości w zabytkach.[3] W badaniach opisanych w ICOM UK azot nie spowodował widocznych zmian w żadnej z 11 próbek pigmentów.[3]
Dla polichromii ważne są wyniki testów na drewnie z warstwami malarskimi. W laboratorium sześciotygodniowa ekspozycja na azot nie dała zmian chemicznych ani nowych pęknięć tempery i złocenia na bolusie, a zmiana barwy była poniżej progu widocznego gołym okiem. Próbki traciły wilgoć w trakcie zabiegu (około 7-8%), ale po sześciu tygodniach w 50% wilgotności wracały do masy początkowej.[4] To jednak małe, niestarzone próbki, więc autorzy zastrzegają, że obiekty rzeczywiste, ze szczelinami i pustkami, mogą wymagać dłuższego czasu.[4]
Metoda ma swoje warunki. Skuteczność maleje wyraźnie poniżej około 20°C, a nieszczelność folii może zepsuć zabieg.[2] Grubsze, mało przepuszczalne warstwy i kierunek włókien spowalniają wnikanie gazu: czas dojścia do 1% tlenu wynosił w badaniu od poniżej godziny do około 60 godzin, zależnie od kierunku włókien i warstw (grunt gipsowy wydłużał go najbardziej).[4] Dlatego czas zabiegu planuje się osobno dla każdego obiektu. Ostrożności wymagają też niektóre barwniki: ICOM UK wskazuje błękit pruski, który w warunkach beztlenowych może blaknąć i zmieniać się chemicznie.[3]
Jak wygląda zabieg beztlenowy krok po kroku
Przebieg jest podobny dla pojedynczej rzeźby i dla większego zbioru mebli, różni się tylko liczbą opakowań:
- Oględziny obiektu, dokumentacja fotograficzna i ocena materiałów oraz warstw malarskich.
- Zapakowanie obiektu w gazoszczelną folię barierową, pojedynczo lub w grupach, i zgrzanie krawędzi.
- Podłączenie zaworów i rurek do aparatu, który odfiltrowuje tlen ze sprężonego powietrza i wprowadza do opakowania prawie czysty azot.
- Kontrola stężenia tlenu czytnikiem: po osiągnięciu 0,1-0,3% zawory są zamykane.
- Ekspozycja przez 21 dni, z utrzymaniem wilgotności zbliżonej do tej z pomieszczenia przed zabiegiem.
- Otwarcie opakowań, kontrola obiektu i przekazanie wyników właścicielowi.
Taki zabieg nie wymaga transportu obiektu do zakładu, bo system działa mobilnie na miejscu. Opakowanie pełni też drugą funkcję: według CCI szczelna folia nie tylko stabilizuje wilgotność, ale także zatrzymuje szkodniki w obrębie opakowania.[2]
Mikrofale: tam, gdzie obiekt jest dostępny i bez wrażliwych powłok
Mikrofale nagrzewają drewno od środka do temperatury co najmniej 55°C, bez chemii. Ta temperatura mieści się w zakresie 55-60°C, który CCI opisuje jako skuteczny wobec niemal wszystkich owadów, z czasem zależnym głównie od grubości obiektu.[2] Zalety i ograniczenia metody omawiamy na stronie dezynsekcja mikrofalowa drewna.
Przy polichromii trzeba jednak uważać. Wysoka temperatura może uszkodzić lakiery i farby, dlatego przy elementach dekoracyjnych wykonuje się najpierw próbę wstępną, a metodę dobiera do rodzaju drewna i wykończenia. W literaturze konserwatorskiej ogrzewanie gorącym powietrzem bywa uznawane za zbyt brutalne dla obiektów polichromowanych i złoconych.[5] W praktyce mikrofale lepiej sprawdzają się więc przy meblach i elementach bez wrażliwej powierzchni, na przykład belkach, odsłoniętym drewnie, skrzyniach czy zabytkowym drewnie z odzysku, o którym piszemy w poradniku drewno z odzysku: jak bezpiecznie usunąć larwy.
Fumigacja: gdy wyposażenie zostaje na miejscu
Gdy ołtarze, stalle i ambony są na stałe wbudowane w kościół, a porażenie obejmuje także więźbę, fumigacja całego obiektu bywa jedyną metodą, która obejmuje całość jednocześnie. Przy takim zabiegu stałe elementy pozostają na miejscu pod ochroną, a cenniejsze przedmioty przenosi się lub zabezpiecza, o czym piszemy na stronie o fumigacji obiektów sakralnych.
Wymaga to wcześniejszego rozpoznania materiałów, bo gaz może reagować z niektórymi elementami. W opisie metod porównawczych wskazujemy, że fosforowodór może uszkadzać pigmenty, warstwy werniksu i metale, a miedź bywała stosowana w zabytkach jako imitacja złota i może ciemnieć (bezpieczna dezynsekcja). ICOM UK potwierdza, że fosforowodór może korodować metale, w tym złoto.[3] Dlatego elementy z metalami i wrażliwymi barwnikami ocenia się pojedynczo, zanim zapadnie decyzja o zabezpieczeniu na miejscu albo przeniesieniu poza obiekt.
| Metoda | Jak działa | Dla polichromii i złoceń | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Dezynsekcja beztlenowa | Obiekt w szczelnej folii, azot obniża tlen do około 0,1-0,3% na 21 dni. | Najłagodniejsza: w badaniach laboratoryjnych bez zmian w temperze i złoceniu.[4] | Wymaga szczelnego zamknięcia i temperatury około 20°C lub wyższej, czas zależy od grubości warstw.[2][4] |
| Mikrofale | Drewno nagrzewa się od środka do co najmniej 55°C, bez chemii. | Ostrożnie: lakiery i farby mogą ucierpieć, potrzebna próba wstępna. | Obiekt musi być dostępny dla fal, wrażliwe powłoki wykluczają metodę. |
| Fumigacja | Gaz wypełnia szczelnie okryty obiekt i wnika w drewno. | Wymaga rozpoznania materiałów: pigmenty, werniksy i metale mogą reagować z gazem.[3] | Obiekt wyłączony z użytkowania, wyposażenie ocenia się pojedynczo. |
Czego unikać przy ochronie zabytkowych obiektów
Najczęstsze błędy wynikają z pośpiechu lub z chęci oszczędzenia kosztów:
- Zatykanie otworów woskiem, szpachlą lub kitem. Larwy żyją w chodnikach wewnątrz drewna, a zatkany otwór zaciera ślady potrzebne do oceny aktywności.
- Samodzielne smarowanie preparatami. Środek nałożony na polichromię może zmienić kolor, połysk i przyczepność warstwy malarskiej.
- Przenoszenie porażonego obiektu do pomieszczenia z innymi zbiorami bez zabezpieczenia. Obiekt warto odizolować, najlepiej w szczelnej folii, żeby szkodniki nie przeszły na sąsiednie elementy.[2]
- Wybór metody bez oceny materiałów. Ta sama metoda może być bezpieczna dla gołego drewna i szkodliwa dla złoconej lub malowanej powierzchni.
- Brak kontroli po zabiegu. Nowe otwory lub świeża mączka po sezonie oznaczają, że porażenie wymaga ponownej oceny.
Dokumentacja przed zabiegiem
Przy obiektach zabytkowych sama metoda to nie wszystko. Konserwator może żądać kart charakterystyki środka biobójczego, opisu zabezpieczenia wyposażenia i potwierdzenia kwalifikacji firmy. Doświadczona firma przygotowuje taką dokumentację i pomaga w procedurze, co skraca czas oczekiwania na zgodę. Jeśli obiekt należy do parafii, wniosek składa proboszcz lub administrator, a w kościołach potrzebna jest także zgoda kurii. Procedurę opisujemy szczegółowo na stronie o fumigacji obiektów sakralnych i zabytkowych.
Nie stosuj preparatów na własną rękę. Nałożenie środka chemicznego na polichromię lub złocenie może trwale zmienić warstwę malarską i utrudnić późniejszą konserwację. Przy podejrzeniu porażenia sfotografuj otwory i mączkę, a ocenę zleć specjalistom, na przykład przez stronę kontaktową.
Po zabiegu: jak chronić obiekt przed ponownym porażeniem
Zabieg likwiduje szkodniki, które są w drewnie, ale nie chroni przed następnymi. Szczelne opakowanie obiektu po zabiegu zabezpiecza go w magazynie przed ponownym zasiedleniem, zanieczyszczeniami powietrza i wahaniami wilgotności.[2] W kościele i muzeum równie ważne jest utrzymanie suchego drewna, wentylacja, szczelny dach i regularne kontrole, o czym piszemy w poradniku drewniany kościół i ochrona przed szkodnikami oraz na stronie zapobieganie szkodnikom drewna.
Najczęściej zadawane pytania
Czy da się zwalczyć owady w rzeźbie z polichromią bez uszkodzenia farby?
Tak, ale wybór metody ma znaczenie. Najłagodniejsza dla warstw malarskich jest dezynsekcja beztlenowa: w badaniu laboratoryjnym azot nie spowodował zmian chemicznych ani pęknięć w temperze i złoceniu.[4] To jednak próbki, więc dla konkretnego obiektu decyzję podejmuje się po ocenie materiałów i warstw.
Ile trwa dezynsekcja beztlenowa rzeźby lub mebla?
U nas obiekt pozostaje w atmosferze beztlenowej 21 dni, przy stężeniu tlenu około 0,1-0,3%. CCI podaje typowy zakres od 1 do 3 tygodni przy tlenie poniżej 0,1%, a owady drążące drewno wymagają dłuższej ekspozycji.[2] Czas zależy też od grubości i szczelności warstw na obiekcie.[4]
Czy ołtarz trzeba wynosić z kościoła na czas zabiegu?
Zależy od metody. Przy fumigacji całego kościoła stałe elementy zostają na miejscu pod ochroną, a cenniejsze przenosi się lub zabezpiecza. Przy dezynsekcji beztlenowej mniejsze elementy można zapakować i poddać zabiegowi w folii.
Czy mikrofale nadają się do rzeźb polichromowanych?
Zwykle nie jako pierwszy wybór. Wysoka temperatura może uszkodzić lakiery i farby, dlatego przy elementach dekoracyjnych wykonuje się próbę wstępną, a dla obiektów z delikatną polichromią częściej rozważa się metodę beztlenową.
Czy po zabiegu rzeźba jest chroniona przed nowymi owadami?
Nie. Zabieg zabija obecne szkodniki, ale nie zostawia trwałej ochrony. Szczelne opakowanie i stabilne warunki w pomieszczeniu pomagają zapobiec ponownemu zasiedleniu.[2]
Czy zabieg przy obiekcie zabytkowym wymaga zgody konserwatora?
Obiekt wpisany do rejestru zabytków wymaga zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków. Procedurę i dokumenty opisujemy na stronie fumigacja obiektów sakralnych i zabytkowych.
Jak odróżnić stare otwory od aktywnego porażenia w rzeźbie?
Aktywne porażenie wskazują świeża, sypka mączka pod obiektem, nowe otwory pojawiające się po sezonie, skrobanie lub trzaski oraz kruche, łuszczące się drewno.[1] Stare, zaschnięte otwory bez nowych odpadów mogą pochodzić z wygasłego porażenia, dlatego najlepiej sfotografować je, zaznaczyć datę i porównać stan po kilku miesiącach.
Czy zabieg beztlenowy zmienia wilgotność drewna?
Aparat nawilża lub osusza powietrze w opakowaniu, aby wilgotność była zbliżona do tej z pomieszczenia przed zabiegiem. W badaniu laboratoryjnym drewno traciło w trakcie zabiegu około 7-8% wilgoci, ale w warunkach 50% wilgotności wracało do masy początkowej.[4]
Co zrobić z porażonym obiektem, zanim przyjedzie specjalista?
Odizoluj go od innych przedmiotów, najlepiej w szczelnej folii, nie zatykaj otworów i nie stosuj preparatów. Zrób zdjęcia otworów, mączki i powierzchni z polichromią, a ocenę zleć specjalistom.[2]
Masz rzeźbę, ołtarz lub zabytkowy mebel z porażonym drewnem? Prześlij zdjęcia otworów, mączki i powierzchni obiektu. Pomożemy ocenić stan i dobrać metodę bezpieczną dla warstw malarskich.
Źródła:
[1] Pewny Lokal, artykuł o wykrywaniu larw w drewnianych stropach starych nieruchomości
[2] Canadian Conservation Institute, Comparison of Treatment Methods (Technical Bulletin 29)
[3] ICOM UK, Position Paper: Nitrogen
[4] Goidanich i in., Anoxic treatment for the disinfestation of wood cultural heritage, Politecnico di Milano
[5] A. Krajewski, J. Perkowski, Konserwacja zabytków z użyciem promieni gamma. Piętnaście lat badań i praktyki w Polsce, Ochrona Zabytków (NID)