Kozioróg dębosz – charakterystyka, występowanie i rozwój szkodnika
Kozioróg dębosz, znany również jako kózka dębosz, jest największym przedstawicielem rodziny kózkowatych (Cerambycidae) występującym w Polsce. Jest to gatunek wyjątkowy, zarówno pod względem rozmiarów, jak i znaczenia ekologicznego. Choć zaliczany do drewnożernych owadów, jego obecność w Polsce jest rzadka, a gatunek podlega ochronie.
Morfologia kozioroga dębosza
Osobniki dorosłe kozioroga dębosza osiągają imponującą długość od 24 do 56 mm, co czyni go największym krajowym przedstawicielem kózkowatych. Ciało owada ma barwę brunatnoczarną, przy czym końce pokryw skrzydeł stopniowo przechodzą w kolor czerwonobrunatny. Pokrywy są chropowate i ziarenkowane, zwłaszcza w części nasadowej. Przedplecze posiada po bokach dwa wyrostki – jeden tępy i drugi zakończony kolcem. Owłosienie przedplecza i pokryw jest niewyraźne i skąpe, co odróżnia kozioroga dębosza od jego bliskiego krewnego, kozioroga bukowca.
Czułki samców są wyjątkowo długie – sięgają 1,5 długości ciała, natomiast czułki samic mają długość równą długości ich ciała. Drugi człon czułków jest szeroki i o długości równej szerokości, co stanowi jeden z kluczowych cech identyfikacyjnych gatunku.
Występowanie kozioroga dębosza
Kozioróg dębosz jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Europie, zwłaszcza w jej części południowej i centralnej. Zasięg jego występowania obejmuje Francję, Włochy, Bałkany, Ukrainę oraz południową Szwecję. Poza Europą gatunek spotykany jest w Azji Mniejszej i na Kaukazie. W Polsce kozioróg dębosz występuje rzadko i zazwyczaj w wysypach w miejscach, gdzie znajdują się stare dęby. Najliczniejsze populacje obserwuje się w Parku Krajobrazowym Dolina Baryczy.
Preferuje luźne drzewostany pozbawione podszytu i podrostu – warunki takie występują w parkach, przy alejach i zadrzewieniach przydrożnych, a także na terenach, gdzie stoją samotne, stare drzewa. Gatunek zasiedla przede wszystkim drzewa dębowe – w Polsce są to dąb szypułkowy i bezszypułkowy. W innych rejonach Europy może żerować również na bukach, grabach, grochodrzewach, orzechu włoskim i wiązie. Kozioróg dębosz atakuje przede wszystkim drzewa stare, o grubości pnia powyżej 100 lat, szczególnie te z lokalnymi uszkodzeniami lub porażone przez grzyby patogeniczne. Najczęściej żeruje w dolnych, dobrze oświetlonych częściach pni, gdzie powoduje największe zniszczenia.
Żerowanie i cykl rozwojowy kozioroga dębosza
Dorosłe chrząszcze pojawiają się od połowy maja do początku września, a największe nasilenie rójki obserwuje się w czerwcu. W ciągu dnia ukrywają się w otworach wylotowych, dziuplach, szczelinach kory i innych naturalnych kryjówkach. Kopulacja odbywa się głównie wieczorem.
Samice składają około 100 jaj, pojedynczo, w szczelinach kory i szparach drewna. Jaja mają długość od 2,5 do 4 mm, są żółtawe, a ich skorupka pokryta gęstymi, stojącymi haczykami. Jeden z biegunów jaj jest pomarszczony, drugi gładki.
Zobacz także: Czy olej lniany do drewna jest skuteczny?
Po około dwóch tygodniach z jaj wylęgają się larwy. Larwy kozioroga dębosza osiągają do 100 mm długości. Ich głowa jest jasnożółta, z rdzawą przednią krawędzią. Początkowo larwy żerują w korze, a od lata roku następującego po złożeniu jaj zaczynają odżywiać się również bielą, łykiem i kambium drewna. Wygryzają spłaszczone, placowate chodniki, omijając miejsca chore i nadgniłe. Intensywne żerowanie miazgi powoduje wypływ soku i pojawianie się ciemnych plam na korze.
W trzecim roku żerowania larwy drążą w drewnie łukowate chodniki o owalnym przekroju, zakończone hakowatą kolebką poczwarkową o długości 10 cm i szerokości 3 cm. Całkowita długość żerowisk larwalnych może osiągać około 1 metra. Przed przepoczwarzeniem larwa wygryza okrągły otwór wylotowy o średnicy około 20 mm. Poczwarki mają długość od 30 do 70 mm. Dorosłe chrząszcze opuszczają drewno dopiero w roku następnym po przepoczwarzeniu.
Cały rozwój kozioroga dębosza trwa najczęściej od 3 do 4 lat, choć może przedłużyć się do 5 lat w zależności od warunków środowiskowych, w tym temperatury i wilgotności.
Uszkodzenia drewna wyrządzane przez kozioroga dębosza
Kozioróg dębosz jest groźnym szkodnikiem dla dębów. Intensywne żerowanie larw może prowadzić do całkowitego obumarcia atakowanego drzewa. Drewno po zasiedleniu przez kozioroga traci znaczną wartość użytkową – najczęściej nadaje się wyłącznie na opał. Gatunek ten nie żeruje w drewnie drzew martwych. Na szczęście w Polsce kozioróg dębosz jest rzadki, dlatego nie wymaga regularnego zwalczania.
Znaczenie ekologiczne
Pomimo że kozioróg dębosz może wyrządzać poważne szkody w poszczególnych drzewach, w ekosystemach naturalnych pełni funkcję rozkładacza i uczestnika krążenia materii organicznej. Zasiedlając stare dęby, przyczynia się do tworzenia nisz ekologicznych dla innych organizmów, takich jak grzyby, mikroorganizmy i ptaki dziuplaste.
Zobacz także: Jak pozbyć się szkodników drewna?
Kozioróg dębosz jako największy przedstawiciel kózkowatych
Kozioróg dębosz jest największym przedstawicielem kózkowatych w Polsce, osiągającym długość ciała nawet 56 mm. Gatunek występuje rzadko, zasiedlając przede wszystkim stare dęby w parkach, alejach i luźnych drzewostanach. Larwy żerują w drewnie przez kilka lat, drążąc długie chodniki i uszkadzając kambium, łyko i bielę. Cały rozwój trwa od 3 do 5 lat, a dorosłe osobniki pojawiają się od maja do września.
Ze względu na rzadkość i ochronę gatunkową kozioróg dębosz nie jest w Polsce zwalczany, choć jego działalność w starych dębach może powodować znaczne szkody lokalne.
