Mrzyk, czym jest i jak się go pozbyć?

Entomolodzy poświęcają owadom całą karierę zawodową, więc trudno o grupę, do której odnosiliby się niechętnie. Jest jednak wyjątek. Mrzyki potrafią w kilka miesięcy zniszczyć kolekcję, na którą ktoś pracował całe życie. Dla właścicieli zbiorów prywatnych, muzeów i pracowni konserwatorskich to jeden z najbardziej frustrujących szkodników, bo działa cicho i długo pozostaje niezauważony.

W tym artykule wyjaśniamy, czym są mrzyki, które gatunki spotyka się w Polsce najczęściej, po czym rozpoznać ich obecność oraz jakie metody zwalczania faktycznie działają w przypadku cennych, wrażliwych na chemię obiektów.

Kim jest mrzyk i dlaczego różni się od innych skórnikowatych

Mrzyki należą do rodziny skórnikowatych (Dermestidae), tej samej, do której zalicza się między innymi skórnika kolczatka. Od swoich krewnych odróżnia je przede wszystkim pokrycie ciała. Zamiast włosków czy szczecinek mrzyki mają na grzbiecie drobne łuski, które z wiekiem się ścierają, przez co starsze osobniki bywają niemal nagie. W Polsce opisano dziesięć gatunków mrzyków, ale w praktyce Corneco najczęściej spotyka się z dwoma: mrzykiem muzealnym i mrzykiem dziewannowcem.

Cechą, która czyni mrzyki wyjątkowo trudnym przeciwnikiem, jest tempo rozwoju. Larwy odżywiają się materiałem trudnym do strawienia, ubogim w wartości odżywcze, więc ich cykl rozwojowy rozciąga się na wiele miesięcy, a czasem lat. Dla porównania, muszka owocowa rozwija się w ciągu tygodnia lub dwóch. Ta powolność ma jedną praktyczną konsekwencję: zanim właściciel zauważy szkody, larwy zdążyły już wyrządzić poważne straty.

Dlaczego mrzyki są realnym zagrożeniem dla zbiorów i tkanin

Jako firma współpracująca z obiektami zabytkowymi i będąca członkiem Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, w Corneco regularnie spotykamy się ze zgłoszeniami dotyczącymi zniszczonych kolekcji entomologicznych, wypchanych zwierząt oraz tekstyliów wełnianych. Mrzyki żywią się materiałem pochodzenia zwierzęcego: keratyną, sierścią, piórem, wełną, jedwabiem, a w przypadku zbiorów muzealnych, także samymi okazami owadów.

Największe straty mrzyk muzealny wyrządza w zbiorach entomologicznych i ornitologicznych, natomiast poza instytucjami kultury najczęściej niszczy dywany, futra oraz odzież wełnianą przechowywaną w słabo wentylowanych szafach i piwnicach. Sygnałem ostrzegawczym bywa drobny, brązowawy pył widoczny przy krawędziach uszkodzonych materiałów.

Mrzyk muzealny

Mrzyk muzealny (Anthrenus museorum) to owad zaliczany do rodziny skórnikowatych. W Polsce mrzyki muzealne występują bardzo powszechnie. Mrzyki muzealne są niewielkimi owadami mającymi zaledwie od 2,2 do 3,6 milimetra długości. Ciało mrzyków muzealnych jest brązowe, ale pokrywy poprzecznie poprzecinane są białymi pasami. Białe są również brzegi przedplecza mrzyków muzealnych. Ośmioczłonowe czułki mrzyka muzealnego zakończone są dwuczłonową buławką. Larwy są żółte z wyjątkiem części grzbietowej, która jest brązowa. Ciało larw mrzyka muzealnego gęsto pokryte jest włosami. Larwy mrzyka muzealnego są większe od osobników dorosłych, ale i one mają jedynie do 4,5 milimetra długości.

Mrzyk muzealny jest owadem szeroko rozpowszechnionym. Pojawia się w wielu rejonach Europy oraz Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Dorosłe mrzyki muzealne odżywiają się głównie nektarem oraz pyłkiem.

Wśród owadów mrzyk muzealny jest najpoważniejszym szkodnikiem zbiorów. Szczególnie duże straty mrzyk muzealny powoduje w zbiorach entomologicznych, księgozbiorach i wypchanych zwierzętach. Poza muzeami owad ten często spotykany jest w domach, w których niszczy tkaniny, zwłaszcza wełniane, oraz futra. O obecności mrzyka muzealnego w danym miejscu świadczy drobny, brązowy pył, który znaleźć można tam, gdzie się pojawia.

Mrzyki muzealne rozmnażają się w miejscach, w których nie są niepokojone przez ludzi, na przykład dookoła boazerii i pod wykładzinami. Samice składają od 20 do 50 jaj, a po upływie 14-30 dni wykluwają się z nich larwy. Larwy mrzyka muzealnego instynktownie unikają światła, podobnie jak larwy innych owadów żerujących w ukryciu, na przykład kołatka domowego czy spuszczela pospolitego. Życie osobników dorosłych mrzyków muzealnych jest stosunkowo krótkie i trwa od 14 do 40 dni.

Mrzyk dziewannowiec

Mrzyk dziewannowiec (Anthrenus verbasci), znany też jako mrzyk gabinetowy, to gatunek o zmiennym, cętkowanym ubarwieniu w odcieniach czerni, brązu i żółtawej biel. Na przedpleczu widoczne są trzy charakterystyczne białe plamki, a na pokrywach trzy zygzakowate przepaski.

To właśnie ten gatunek bywa najbardziej dotkliwy dla kolekcji zoologicznych. Samica składa nawet do 100 jaj w ciągu dwóch tygodni, a stadium larwalne, w zależności od warunków, może trwać od pięciu miesięcy do niemal dwóch lat. W klimacie umiarkowanym pełny cykl rozwojowy zajmuje zwykle rok, choć bywa, że rozciąga się na dwa sezony. Mrzyk dziewannowiec występuje w całej Polsce, ze szczególnym nasileniem w dużych miastach.

Inne gatunki spotykane rzadziej

Poza dwoma wymienionymi wyżej gatunkami w Polsce można spotkać jeszcze kilka mniej rozpowszechnionych mrzyków z rodzaju Anthrenus, między innymi Anthrenus pimpinellae, Anthrenus scrophulariae oraz Anthrenus flavipes. Różnią się one wymaganiami środowiskowymi, na przykład Anthrenus flavipes potrzebuje wysokiej temperatury, od 25 do 35 stopni Celsjusza, dlatego w polskich warunkach klimatycznych pojawia się rzadziej i głównie w ogrzewanych pomieszczeniach. W praktyce, jeśli chodzi o realne zagrożenie dla domów i zbiorów, dwa opisane wcześniej gatunki odpowiadają za zdecydowaną większość zgłaszanych przypadków.

Jak skutecznie pozbyć się mrzyków

W przypadku pojedynczych, cennych obiektów, takich jak wypchane okazy, kolekcje entomologiczne czy archiwalia, standardowe środki owadobójcze bywają zbyt ryzykowne, ponieważ mogą trwale uszkodzić materiał. Dlatego w takich sytuacjach sprawdza się dezynsekcja z użyciem azotu, w której obiekt umieszcza się w szczelnej, beztlenowej atmosferze. Mrzyki, podobnie jak inne owady, nie są w stanie przetrwać bez dostępu tlenu, a metoda ta nie pozostawia chemicznych pozostałości na powierzchni obiektu.

Podobny efekt daje dezynsekcja beztlenowa metodą AirMicro, którą stosuje się zarówno przy pojedynczych przedmiotach, jak i przy większych partiach zbiorów. Instytucje przechowujące archiwalia, księgozbiory oraz dokumenty na podłożu organicznym mogą skorzystać z dezynsekcji archiwaliów metodą beztlenową, dopasowanej do specyfiki papieru i opraw.

W domach prywatnych, gdzie problem dotyczy raczej dywanów, futer czy odzieży wełnianej, kluczowe jest dokładne zidentyfikowanie źródła zasiedlenia, ponieważ samo usunięcie widocznych owadów bez likwidacji ogniska żerowania szybko prowadzi do nawrotu problemu.

Jak ograniczyć ryzyko ponownego pojawienia się mrzyków

Zbiory entomologiczne i muzealne najlepiej przechowywać w szczelnych gablotach i pojemnikach, do których dorosłe owady nie mają dostępu do złożenia jaj. Regularny przegląd kolekcji, choćby raz na kilka miesięcy, pozwala wychwycić pierwsze ślady żerowania, zanim szkody staną się poważne. W domach warto zwrócić uwagę na wentylację pomieszczeń, w których przechowywane są tekstylia wełniane, oraz unikać wieloletniego składowania odzieży bez okresowego przewietrzania i czyszczenia.