Pojęcia „anoksja”, „dezynsekcja beztlenowa”, „azot” i „AirMicro” pojawiają się w ofertach i artykułach zamiennie, choć nie znaczą dokładnie tego samego. Anoksja to zasada działania, czyli pozbawienie owadów tlenu w szczelnym opakowaniu. AirMicro to aparat, który wytwarza azot potrzebny do jej wykonania. Poniżej wyjaśniamy, na czym polega metoda, od czego zależy jej skuteczność, jakie są sposoby jej wykonania i czego nie potrafi. Opis sprzętu i oferty znajdziesz na stronie dezynsekcja beztlenowa AirMicro.
Czym jest anoksja i jak zabija owady
Anoksja polega na obniżeniu stężenia tlenu w szczelnie zamkniętej przestrzeni, zwykle przez wypełnienie jej azotem, tak aby owady nie mogły oddychać. Autorzy przeglądu z 2020 r. nazywają ją metodą najłagodniejszą dla obiektów, ale także czasochłonną, a jej zaletą jest działanie na wiele materiałów i gatunków szkodników.[1] Nie używa się w niej substancji biobójczej, więc w obiekcie nie zostaje pozostałość chemiczna, a o skuteczności decyduje czas, temperatura i stężenie tlenu, nie dawka środka.
Anoksja, dezynsekcja beztlenowa, AirMicro: co jest czym
Dla porządku zestawiamy pojęcia, które w branży bywają mylone.
| Pojęcie | Co oznacza |
|---|---|
| Anoksja | Ogólna nazwa metody: zabijanie owadów przez obniżenie stężenia tlenu w szczelnym opakowaniu lub pomieszczeniu. |
| Dezynsekcja beztlenowa | Polska nazwa tej samej metody: zabieg zwalczania owadów w atmosferze bez tlenu. |
| Azot | Gaz obojętny, którym najczęściej wypiera się tlen z opakowania. |
| AirMicro | System i aparat do wytwarzania azotu na miejscu, używany do wykonania anoksji. Szczegóły: dezynsekcja beztlenowa AirMicro. |
| Fumigacja | Zwalczanie szkodników gazem biobójczym, na przykład fosforowodorem. To inny mechanizm: owady zabija substancja, a nie brak tlenu. |
Na naszej stronie o azocie metodę nazywamy też „fumigacją za pomocą generatorów azotu”, bo w tradycji branżowej fumigacją określa się każdy zabieg w szczelnie zamkniętej przestrzeni z użyciem gazu. Warto jednak pamiętać, że w azocie nie ma substancji czynnej, a zabieg polega na usunięciu tlenu. Więcej o porównaniu z gazami biobójczymi piszemy w artykule bezpieczna dezynsekcja.
Od czego zależy skuteczność anoksji
Na wynik zabiegu wpływa kilka parametrów jednocześnie.
Stężenie tlenu. W literaturze konserwatorskiej celem jest zwykle poziom poniżej 0,1% tlenu, a dopływający azot powinien zawierać mniej niż 0,05% tlenu.[2] W praktyce nasz aparat sprowadza tlen w opakowaniu do 0,1-0,3%. Autorzy projektu badawczego obejmującego 34 gatunki owadów we wszystkich stadiach rozwojowych zalecają trzy tygodnie przy resztkowym tlenie nie wyższym niż 0,5% i temperaturze 24°C albo 1% tlenu przy 27°C.[1] Z zestawienia Keepsafe wynika, że poniżej około 0,5% tlenu najważniejszą zmienną staje się temperatura.[3]
Temperatura. Czas zabiegu skraca się mniej więcej o połowę z każdym wzrostem temperatury o 5°C.[3] Kanadyjski Instytut Konserwacji (CCI) zaznacza, że skuteczność anoksji wyraźnie spada poniżej około 20°C.[4] Dlatego zimą w nieogrzewanych pomieszczeniach zabieg bywa wydłużony albo wymaga podniesienia temperatury w miejscu pracy.
Wilgotność. Jako punkt odniesienia w pracy z azotem opisywano 55% wilgotności względnej, a azot nawilżano do wilgotności obiektu, aby uniknąć szoku higrometrycznego.[2] W naszym systemie aparat nawilża lub osusza powietrze, aby wilgotność była zbliżona do tej z pomieszczenia przed zabiegiem.
Gatunek i stadium rozwojowe. Tolerancja na brak tlenu jest zróżnicowana. Według CCI owady drążące drewno są najbardziej odporne i wymagają dłuższej ekspozycji.[4] W badaniu obejmującym 34 gatunki najbardziej tolerancyjne okazały się późne larwy spuszczela pospolitego, choć autorzy zaznaczają, że gatunek ten rzadko występuje w muzeach, a za główny problem zbiorów uznają kołatki i inne drewnojady.[1] Czasy zabicia wahały się od około 3 godzin dla dorosłych owadów z grupy rybików do 192 godzin dla jaj wyschlika grzebykorożnego.[2]
Szczelność. Nieszczelna folia lub mikrootwory mogą zepsuć zabieg.[4] W badaniach z azotem dużą uwagę poświęcano pomiarom wycieku i doborowi folii o niskiej przepuszczalności tlenu, a przy dużych objętościach utrzymanie 0,1% tlenu okazało się trudne.[2]
| Parametr | Typowy zakres | Uwagi |
|---|---|---|
| Stężenie tlenu | Poniżej 0,1% (cel w literaturze), 0,1-0,3% w naszych zabiegach, do 0,5% w zaleceniach z dwuletniego projektu badawczego | Im niższe, tym pewniejszy wynik, ale ważna jest też szczelność.[1][2] |
| Czas | 1-3 tygodnie, u nas 21 dni | Owady drążące drewno wymagają dłuższej ekspozycji.[4] |
| Temperatura | Najlepiej 20-27°C i więcej | Poniżej około 20°C skuteczność wyraźnie spada.[4] |
| Wilgotność względna | Zbliżona do wilgotności obiektu, w literaturze około 55% | Zbyt gwałtowna zmiana wilgotności szkodzi drewnu.[2] |
Warianty wykonania: butle, generator, pochłaniacze tlenu
Sam cel jest zawsze ten sam: obniżyć tlen w opakowaniu. Różni się sposób, w jaki się to robi. W wariancie dynamicznym opakowanie jest stale przepłukiwane azotem. W dynamiczno-statycznym najpierw przepłukuje się je gazem, a potem uszczelnia z dodatkiem pochłaniacza tlenu. W wariancie statycznym, dla małych obiektów, wystarcza obliczona dawka pochłaniacza tlenu.[2] CCI zauważa, że sprężony azot stosuje się w dużych osłonach, a pochłaniacze tlenu w małych workach.[4]
Aparat AirMicro odfiltrowuje tlen ze sprężonego powietrza i dostarcza azot na miejscu, przez co nie trzeba przewozić butli. Jego zaletą jest możliwość łączenia wielu opakowań rurkami i zaworami, co pozwala dezynsekować większe zbiory. Różnice między tymi wariantami rzadko widać z zewnątrz, dlatego przy wyborze wykonawcy warto zapytać o stężenie tlenu, czas ekspozycji i sposób kontroli szczelności.
Czy anoksja jest bezpieczna dla obiektów i ludzi
Według stanowiska ICOM UK azot jest skuteczny na wszystkich etapach rozwoju szkodliwych owadów i bezpieczniejszy dla obiektów oraz zdrowia niż konwencjonalne fumigacje, które mogą zostawiać pozostałości w zabytkach.[5] Niski poziom tlenu wydłuża życie większości organicznych barwników, ale kilka z nich może bardziej blaknąć, a błękit pruski może zmieniać się chemicznie, dlatego przy tkaninach i barwnikach zaleca się ostrożność.[5] Dla drewna z warstwami malarskimi laboratoryjne testy sześciotygodniowej ekspozycji nie wykazały zmian w temperze, złoceniu i gruncie.[6] Wyniki dla zabytkowych rzeźb i ołtarzy omawiamy w osobnym wpisie: zabytkowe rzeźby i ołtarze: dezynsekcja a polichromia.
Atmosfera beztlenowa nie zawiera substancji toksycznej, ale gaz obojętny wypiera tlen, więc w zamkniętej przestrzeni z azotem człowiek nie mógłby oddychać. Dlatego zabieg prowadzi się w szczelnych opakowaniach przy obiekcie, a nie w pomieszczeniu, w którym przebywają ludzie, i obiekt otwiera się dopiero po zakończeniu ekspozycji.
Ograniczenia anoksji
- Czas. To najważniejsza wada: zabieg trwa tygodnie, a nie dni.[1]
- Brak ochrony na przyszłość. Zabieg zabija obecne szkodniki, ale nie zabezpiecza drewna przed kolejnym zasiedleniem. Szczelne opakowanie chroni obiekt w magazynie, lecz po jego otwarciu ochrona znika.[4]
- Szczelność i skala. Duże objętości i nieszczelne opakowania utrudniają utrzymanie niskiego tlenu.[2]
- Temperatura. W chłodnych pomieszczeniach metoda działa wolniej.[4]
- Dostępność obiektu. Metoda wymaga możliwości zapakowania obiektu, więc nie zastąpi fumigacji całego domu z porażoną więźbą.
Kiedy wybrać anoksję, a kiedy inną metodę
Anoksja sprawdza się tam, gdzie liczy się brak chemii i ochrona wrażliwych powierzchni: dla zabytkowych przedmiotów, rzeźb, mebli, archiwaliów i zbiorów muzealnych, które można zapakować. Gdy porażony jest cały dom lub więźba, bardziej praktyczna bywa fumigacja, a dla dostępnego drewna bez wrażliwych powłok dezynsekcja mikrofalowa. Dla archiwaliów szczegóły opisujemy na stronie dezynsekcja archiwaliów metodą beztlenową.
Najczęściej zadawane pytania
Czy anoksja i AirMicro to to samo?
Nie. Anoksja to ogólna metoda polegająca na usunięciu tlenu, a AirMicro to konkretny system, który wytwarza azot potrzebny do jej wykonania. Tę samą metodę można wykonać także azotem z butli lub pochłaniaczami tlenu w małych workach.[2][4]
Czy dezynsekcja beztlenowa jest fumigacją?
Tylko w sensie technicznym, bo odbywa się w szczelnie zamkniętej przestrzeni. Fumigacja zwykle oznacza gaz biobójczy, na przykład fosforowodór, a w anoksji owady giną z braku tlenu, bez substancji czynnej.
Ile trwa dezynsekcja beztlenowa?
U nas obiekt pozostaje w atmosferze beztlenowej 21 dni. W literaturze typowy zakres to od 1 do 3 tygodni, a owady drążące drewno wymagają dłuższej ekspozycji.[4] Czas skraca się wraz ze wzrostem temperatury: o połowę przy każdych kolejnych 5°C.[3]
Czy anoksja działa zimą?
Działa wolniej. CCI podaje, że poniżej około 20°C skuteczność metody wyraźnie spada,[4] więc zimą w nieogrzewanych pomieszczeniach zabieg planuje się z uwzględnieniem temperatury.
Czy azot zabija jaja i larwy drewnojadów?
Według ICOM UK azot działa na wszystkie etapy rozwoju szkodliwych owadów.[5] Czas zabicia zależy jednak od gatunku i stadium: jaja wyschlika grzebykorożnego wymagały nawet 192 godzin, a owady drążące drewno wymagają dłuższej ekspozycji.[2][4]
Czy po anoksji obiekt jest chroniony przed nowymi owadami?
Nie. Zabieg zabija obecne szkodniki, ale nie zostawia ochrony. Szczelne opakowanie zabezpiecza obiekt tylko do czasu otwarcia, a późniejszą ochronę zapewnia stabilna wilgotność, kontrola i profilaktyka.[4]
Chcesz sprawdzić, czy dezynsekcja beztlenowa nadaje się do Twoich obiektów? Opisz, co chcesz zabezpieczyć, i prześlij zdjęcia. Pomożemy dobrać metodę.
Źródła:
[1] B. Landsberger, H. Frauendorf, C. Adler, R. Plarre, Capability and Limitations of Anoxic Treatments for Protecting Museum Collections, 2020
[2] V. Daniel, G. Hanlon, S. Maekawa, Eradication of Insect Pests in Museums Using Nitrogen, WAAC Newsletter, vol. 15, nr 3, 1993
[3] Keepsafe, Insect Mortality under Anoxia
[4] Canadian Conservation Institute, Comparison of Treatment Methods (Technical Bulletin 29)
[5] ICOM UK, Position Paper: Nitrogen
[6] Goidanich i in., Anoxic treatment for the disinfestation of wood cultural heritage, Politecnico di Milano