Szkodniki drewna w oknach i drzwiach drewnianych to w praktyce trzy grupy owadów. Najczęściej spotykamy kołatka domowego (Anobium punctatum), rzadziej spuszczela pospolitego (Hylotrupes bajulus). Trzecią grupę tworzą gatunki, które wchodzą dopiero w drewno zawilgocone i rozkładane przez grzyby, na przykład kołatek uparty. To, który z nich zrobił otwory w ramie, zależy głównie od wilgotności stolarki i od tego, z której strony drewno nasiąka wodą. Dlatego oględziny okna czy ościeżnicy zaczynamy od wilgoci i stanu powłoki malarskiej, a preparat dobieramy na samym końcu.
Jakie owady zasiedlają stolarkę i dlaczego właśnie ją
Adam Krajewski z Zakładu Ochrony Drewna SGGW zalicza spuszczela pospolitego i kołatka domowego do najgroźniejszej grupy, czyli owadów niszczących suche drewno. Osobno wymienia owady niszczące wyłącznie drewno zawilgocone i zagrzybione, wśród nich kołatka upartego.[1] Ten podział dobrze pasuje do stolarki, bo w jednym oknie zwykle występują obie strefy: suchy ościeżnik od strony pokoju i mokry dolny narożnik ramy od zewnątrz.
Kołatek domowy składa jaja w pęknięciach i w drewnie czołowym, a larwy żerują w bielu; zdrowa twardziel dębu według fact sheetu English Heritage nie jest zagrożona.[2] W oknie odsłoniętych czół włókien jest dużo: czopy i gniazda połączeń narożnych, styk ramy z parapetem, dolna krawędź skrzydła drzwiowego. Kiedy farba pęka właśnie na połączeniach, samica ma gotowe miejsce na jaja. O tym, czy larwy się rozwiną, decyduje wilgotność. W publikacji Politechniki Lubelskiej dolna granica rozwoju wynosi 12% dla kołatka domowego i 8-10% dla spuszczela, a kołatka domowego nie obserwuje się we wnętrzach ogrzewanych i wietrzonych.[3] Krajewski zwraca uwagę, że drewno trzymane pod zadaszeniem ma w polskim klimacie wilgotność 12-20% i w takich warunkach nie da się go wysuszyć poniżej 12%.[1] Zewnętrzna strona okien i drzwi wejściowych przez znaczną część roku mieści się więc w zakresie dogodnym dla kołatka.
Spuszczel rozwija się w drewnie iglastym, więc sosnowe ościeżnice i drzwi są dla niego odpowiednim materiałem. Cienkie przekroje stolarki to jednak zupełnie inna skala niż belki więźby, o których piszemy w poradniku korniki w więźbie dachowej. Kołatek uparty nie atakuje zdrowego drewna, tylko wilgotne i porażone przez grzyby. Jeśli znajdziemy go w progu albo w parapecie, wiemy, że problem zaczął się od wody.
| Gatunek | Jakie drewno wybiera | Warunki rozwoju | Otwór wylotowy |
|---|---|---|---|
| Kołatek domowy (Anobium punctatum) | Biel drewna iglastego i liściastego[2] | Wilgotność drewna od ok. 12%[3] | Okrągły, 1,5-2 mm[2] |
| Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus) | Drewno iglaste | Wilgotność drewna od 8-10%[3] | Owalny, 6-10 mm |
| Kołatek uparty (Anobium pertinax) | Drewno wilgotne i zagrzybione | Drewno już zaatakowane przez grzyby[1] | Oznaczenie wymaga oceny specjalisty |
Dlaczego okna i drzwi niszczeją od dołu
Brytyjskie Towarzystwo Ochrony Zabytkowych Budynków (SPAB) wskazuje dwa główne miejsca, w których w oknach pojawia się mokra zgnilizna. Pierwsze to poziome powierzchnie, na których stoi woda, przede wszystkim parapety i progi. Drugie to strona wewnętrzna, gdzie na szybie regularnie skrapla się para wodna.[4]
Dla kogoś, kto zwalcza owady, ma to praktyczne skutki. SPAB zaznacza, że wilgotne drewno sprzyja owadom, dlatego często występują one razem z mokrą zgnilizną.[4] Utrzymywanie drewna poniżej 20% wilgotności, czyli w tak zwanym suchym stanie ochronnym, zapobiega rozwojowi grzybów.[3] Zagrzybiony dolny narożnik skrzydła z otworami wylotowymi to więc jeden problem, a nie dwa osobne. Typowy zestaw objawów to odprysnięta farba na dolnym ramiaku, miękkie drewno pod spodem i świeża mączka na progu. Sama trucizna niczego tu nie załatwi, jeśli woda dalej będzie się zatrzymywać na kapinosie. Prawdziwy grzyb domowy (Serpula lacrymans) atakuje okna rzadko. SPAB wspomina o nim w kontekście zamkniętych okiennic i skrzynek okien przesuwnych, zwłaszcza gdy grzyb pojawił się już w innej części budynku.[4] Gatunki grzybów występujące w budynkach opisujemy w artykule grzyby niszczące drewno w budynkach, a sposoby ochrony przed wilgocią w poradniku zabezpieczenie drewna przed wilgocią.
Jak odróżnić stare otwory od aktywnego żerowania
Otwór w ramie świadczy tylko o tym, że kiedyś wyszedł z niego owad. Dorosły kołatek domowy wygryza się wiosną lub wczesnym latem i zostawia okrągły otwór o średnicy 1,5-2 mm. Stare otwory są ciemne i zabrudzone, świeże mają czyste, ostre krawędzie.[2] Pod świeżymi otworami zbiera się mączka z grudek kału, które w dotyku są szorstkie, a pod lupą mają kształt ziarna pszenicy.[2] Spuszczel zostawia otwory owalne i wyraźnie większe, od 6 do 10 mm. Szczegółowe porównanie śladów obu gatunków opisaliśmy w artykule spuszczel czy kołatek: jak je odróżnić po śladach w drewnie.
W stolarce najprościej przeprowadzić test na czystym podłożu. Wycieramy parapet albo podłogę pod skrzydłem drzwi i po kilku tygodniach sprawdzamy, czy pojawiła się nowa mączka. Równie ważne jest sprawdzenie drewna ostrym narzędziem, bo SPAB uznaje oględziny samej powierzchni za niewystarczające.[4] Kilka warstw farby potrafi ukryć zarówno miękką zgniliznę, jak i chodniki larw tuż pod powłoką.
Nie zatykaj otworów. Larwy żyją w chodnikach wewnątrz drewna, a zaszpachlowany otwór zaciera ślady potrzebne do oceny, czy porażenie jest aktywne. Zrób zdjęcie otworów i mączki, zapisz datę i skontaktuj się z nami przez stronę kontaktową.
Zwalczanie szkodników drewna w oknach i drzwiach drewnianych
Kolejność działań wynika z przyczyny. Najpierw trzeba znaleźć i usunąć źródło wilgoci, potem szybko wysuszyć drewno. Zniszczony materiał wycina się tylko w niezbędnym zakresie, a do napraw używa się trwałego gatunku drewna.[4] Dopiero na tak przygotowaną stolarkę wchodzi zabieg owadobójczy.
W oknach i drzwiach najczęściej stosujemy żel Xilix Gel. Jedyną substancją czynną jest w nim permetryna. Nakłada się go na drewno o wilgotności poniżej 25%, a w chwili aplikacji preparat musi mieć co najmniej 10°C. Nie wolno go nakładać na zamarznięte drewno.[5] Zabieg zapobiegawczy to jedna warstwa w ilości 82 g/m², a zabieg zwalczający wymaga większego zużycia (240-450 g/m²), ze szczególną uwagą na zagłębienia i połączenia, czyli dokładnie tam, gdzie w stolarce siedzą larwy.[5] Karta techniczna wymaga oczyszczenia drewna z wcześniejszego wykończenia przed aplikacją. Odradza też stosowanie żelu na drewnie stykającym się z materiałami porowatymi, takimi jak gips, bo mogą powstać plamy.[5] Przy ościeżnicach osadzonych w tynku styk z murem trzeba więc zabezpieczyć. Permetryna działa bardzo toksycznie na organizmy wodne, a producent zastrzega, że preparat nie może przedostać się do ścieków ani wód.[5] Przy pracy na zewnątrz ma to znaczenie dla rynien i odpływów pod oknem. Przebieg całego zabiegu opisujemy w tekście dezynsekcja drewna metodą żelowania.
Jeśli nie chcemy używać chemii, sprawdzają się mikrofale. Metoda polega na nagrzaniu drewna z owadami do co najmniej 55°C, co powoduje denaturację białek owadów. Wymaga dostępu do każdego zaatakowanego elementu, a okucia i grube powłoki malarskie wykonawca ocenia przed rozpoczęciem pracy. Szczegóły opisujemy na stronie dezynsekcja mikrofalowa drewna.
Kiedy otwory w oknach są tylko jednym z objawów, a owady żerują też w stropie albo w więźbie, zabezpieczanie samej stolarki nie ma sensu. Wtedy rozważamy fumigację całego budynku fosforowodorem; przebieg i koszty opisujemy na stronie fumigacja domu i koszty.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie owady najczęściej atakują drewniane okna i drzwi?
Najczęściej kołatek domowy, rzadziej spuszczel pospolity. Osobną grupę stanowią owady wchodzące w drewno zawilgocone i zagrzybione, na przykład kołatek uparty.[1]
Jak sprawdzić, czy owady w oknie są jeszcze aktywne?
Stare otwory są ciemne i zabrudzone, świeże mają czyste, ostre krawędzie, a pod nimi zbiera się mączka.[2] Najprościej wytrzeć parapet albo podłogę pod skrzydłem i po kilku tygodniach sprawdzić, czy pojawiła się nowa mączka.
Czy zabieg owadobójczy wystarczy, jeśli okno jest wilgotne?
Nie. Wilgotne drewno sprzyja owadom i zwykle występują one razem z mokrą zgnilizną, więc najpierw trzeba usunąć źródło wilgoci i wysuszyć drewno.[4] Sama trucizna nie rozwiąże problemu, jeśli woda dalej będzie się zatrzymywać na kapinosie lub parapecie.
Czy okno z otworami po owadach trzeba wymieniać?
Nie zawsze. Zniszczony materiał wycina się tylko w niezbędnym zakresie i uzupełnia drewnem trwałego gatunku.[4] Zakres uszkodzeń ocenia się po sprawdzeniu drewna ostrym narzędziem, a nie na podstawie samej powierzchni.
Kiedy zamiast zabezpieczać okno lepsza jest fumigacja całego domu?
Gdy otwory w oknach są tylko jednym z objawów, a owady żerują też w stropie albo w więźbie. Wtedy zabezpieczenie samej stolarki nie rozwiąże problemu, a fumigacja obejmuje całe drewno w obiekcie. Szczegóły: fumigacja domu i koszty.
Znalazłeś otwory w ramie okna lub w skrzydle drzwi? Prześlij zdjęcia otworów, mączki i narożników ram. Pomożemy ocenić, czy to stare ślady, czy aktywne żerowanie, i dobrać metodę.
Źródła:
[1] A. Krajewski, Zakład Ochrony Drewna SGGW, Owady niszczące zabytki drewniane, Ochrona Zabytków 1-2/2003 (NID)
[2] English Heritage, Pest Fact sheet No 2: Furniture beetle or Woodworm; Collections Trust, ten sam fact sheet
[3] Politechnika Lubelska, Konserwacja zachowawcza zabytkowej architektury drewnianej, Budownictwo i Architektura 14(4), 2015
[4] SPAB, Technical Advice Note: Repair of Wood Windows
[5] Xilix Gel: karta techniczna i karta charakterystyki (REACH)