Na przełomie 2019 i 2020 roku zapytano 73 rzeczoznawców Polskiego Stowarzyszenia Mykologów Budownictwa, jakie grzyby najczęściej znajdują w drewnie budynków i konstrukcji. Wymienili łącznie 47 gatunków i rodzajów grzybów rozkładających drewno.[1] Większość z nich trafia się rzadko. Kilka gatunków odpowiada za zdecydowaną większość szkód i to na nich skupia się ta strona.
| Gatunek | Rodzaj zgnilizny | Udział w obserwacjach rzeczoznawców |
|---|---|---|
| Stroczek łzawy (Serpula lacrymans) | brunatna | 24,8% |
| Gnilica mózgowata (Coniophora puteana) | brunatna | 14,1% |
| Włóknica sznurowata (Fibroporia vaillantii) | brunatna | 13,8% |
| Phlebiopsis gigantea | biała | 7,8% |
| Jamkoporka pogięta (Antrodia sinuosa) | brunatna | 6,4% |
| Serpula himantioides | brunatna | 5,3% |
| Niszczyca płotowa (Gloeophyllum sepiarium) | brunatna | 4,4% |
Źródło danych: Andres, Krajewski, Betlej, BioResources 2022.[1] Badanie obejmowało budynki mieszkalne zamieszkane i opuszczone, budynki gospodarcze oraz konstrukcje drewniane na zewnątrz, więc część gatunków z tabeli występuje głównie poza wnętrzami.
Z tych danych wynikają dwa wnioski. Po pierwsze, w polskich budynkach dominuje zgnilizna brunatna: według autorów badania odpowiada za 86,7% obserwacji. Po drugie, w porównaniu z badaniami z lat 60. stroczek łzawy i gnilica mózgowata występują mniej więcej dwa razy rzadziej, a grzyby z grupy porowatych, do której należy włóknica sznurowata, mniej więcej dwa razy częściej.[1] Stroczek nadal jest jednak gatunkiem numer jeden.
Najpierw: czy to w ogóle grzyb niszczący drewno
W potocznym języku „grzybem” nazywa się wszystko, co pojawia się na wilgotnym drewnie. Z punktu widzenia konstrukcji są to trzy różne problemy.
| Grupa | Co robi z drewnem | Czy osłabia konstrukcję |
|---|---|---|
| Grzyby rozkładające drewno (zgnilizny) | Rozkładają ściany komórkowe. Drewno brązowieje i pęka w kostkę albo jaśnieje i robi się włókniste. | Tak, często bardzo szybko. O typach rozkładu piszemy w artykule rodzaje zgnilizny drewna. |
| Grzyby barwiące (sinizna) | Barwią bielastą część drewna na niebiesko lub szaro. | W praktyce nie, ale sygnalizuje wilgoć. Szczegóły w artykule sinizna drewna. |
| Pleśnie | Tworzą nalot na powierzchni, który często da się zetrzeć. | Nie. Są problemem dla zdrowia i estetyki, a także sygnałem zbyt wysokiej wilgotności. |
Ta strona dotyczy pierwszej grupy. Sinizna i pleśń mogą jednak pojawić się w tym samym miejscu co zgnilizna, bo potrzebują podobnych warunków. Jeśli na belce jest nalot, warto sprawdzić szpikulcem, czy drewno pod nim jest twarde.
Najważniejsze gatunki
Stroczek łzawy, czyli grzyb domowy
Serpula lacrymans to najczęściej stwierdzany grzyb niszczący drewno w polskich budynkach.[1] Wywołuje zgniliznę brunatną, atakuje drewno iglaste i liściaste. Grzybnia napowietrzna bywa biała, jasnoszara do srebrzystej, czasem z żółtymi, pomarańczowymi lub fioletowymi plamami.[2] Najgroźniejsza cecha to sznury grzybni, które przerastają mury, tynki i beton i potrafią dotrzeć do drewna kilka metrów od miejsca, w którym grzyb się zaczął rozwijać.[3] Dlatego usunięcie samej zniszczonej belki zwykle nie wystarcza. Pełny opis gatunku, objawów i postępowania jest w artykule grzyb domowy (stroczek łzawy).
Gnilica mózgowata, grzyb mokrego drewna
Coniophora puteana jest drugim najczęstszym gatunkiem w Polsce.[1] Atakuje wyłącznie silnie zawilgocone drewno i nie rozwija się na suchym. Typowe miejsca to podłogi w budynkach niepodpiwniczonych i elementy narażone na wilgoć z gruntu, a na zewnątrz altany i płoty.[4] Sznury grzybni są na początku jasne, potem brązowieją do czerni, a drewno pod nimi ciemnieje.[2] Austriackie badanie wskazuje, że gatunek ten rozwija się także w wilgotnych, spękanych ścianach.[5] Ponieważ gnilica potrzebuje dużo wody, zwykle łatwiej ją zatrzymać niż stroczka: kluczowe jest znalezienie i usunięcie źródła wilgoci.
Włóknica sznurowata, biały grzyb z sznurami
Fibroporia vaillantii, dawniej nazywana jamkówką sznurowatą lub włóknicą Vaillanta,[6] zajmuje trzecie miejsce.[1] Także wywołuje zgniliznę brunatną, ale atakuje prawdopodobnie tylko drewno iglaste. Tworzy białe do kremowych sznury o średnicy do 7 mm i cienką, białą grzybnię powierzchniową.[2] Lubi wyższą temperaturę niż stroczek: w badaniach laboratoryjnych najszybciej rósł w zakresie 27,5–31°C.[2] Potrzebuje drewna wyraźnie wilgotnego. W angielskiej literaturze bywa nazywany „mine fungus”, czyli grzybem kopalnianym.[7]
Niszczyce, grzyby drewna na zewnątrz
Rodzaj Gloeophyllum obejmuje kilka gatunków, z których w Polsce najczęściej notuje się niszczycę płotową (G. sepiarium).[1] Niszczyce atakują wyłącznie drewno iglaste i wywołują zgniliznę brunatną.[2] Spotyka się je przede wszystkim w drewnie na zewnątrz: w płotach, pergolach, altanach, słupach, podkładach kolejowych i składowanym drewnie opałowym.[4] Owocnik przypomina płaską hubę, jest ciemnobrązowy z ciemnożółtym brzegiem.[4]
Rzadsze gatunki warte uwagi
Czyreniówka rozpostarta (Donkioporia expansa) wywołuje zgniliznę białą, głównie w bielu.[2] W Niemczech należy do najczęstszych grzybów w budynkach, w Polsce notuje się ją sporadycznie.[1] Preferuje wilgotne i mokre drewno, w Austrii znajdowano ją głównie w pomieszczeniach mokrych, takich jak kuchnie i łazienki.[5]
Ponurnik bocznotrzonowy (Tapinella panuoides), dawniej krowiak bocznotrzonowy,[6] wywołuje zgniliznę brunatną i często pojawia się w wilgotnych piwnicach.[2]
Prosta wskazówka: jak zachowuje się suchy sznur grzybni
Rozpoznanie gatunku to zadanie dla rzeczoznawcy, często z badaniem mikroskopowym. Jest jednak jedna obserwacja, którą opisują autorzy klucza do oznaczania grzybów domowych.[2] Suche sznury stroczka łzawego są kruche i przy łamaniu słyszalnie trzaskają. Suche sznury włóknicy sznurowatej pozostają giętkie. Sznury gnilicy mózgowatej są ciemne, brązowe do czarnych.
Ta wskazówka nie zastąpi ekspertyzy, ale pomaga ocenić pilność. Jeśli sznury trzaskają przy łamaniu i przechodzą przez mur, trzeba założyć najgorszy scenariusz i jak najszybciej wezwać specjalistę.
Wspólny mianownik: woda
Wszystkie opisane gatunki potrzebują wilgotnego drewna. Stroczek łzawy potrzebuje drewna o wilgotności powyżej około 20%, a najlepiej rozwija się przy 30–40%.[9] Gnilica mózgowata atakuje tylko silnie zawilgocone drewno,[4] a włóknica sznurowata rośnie przy wilgotności drewna około 40–50%.[7] Badania pokazują przy tym, że grzyby mogą zasiedlić i zawilgocić drewno o niższej wilgotności, jeśli w pobliżu jest źródło wody, na przykład mokry mur.[8] Sucha belka obok mokrej ściany nie jest więc bezpieczna.
Dlatego postępowanie przy każdym z tych grzybów zaczyna się tak samo:
- Znaleźć źródło wilgoci. Przeciekający dach, nieszczelna rynna, podciąganie kapilarne z gruntu, brak izolacji, nieszczelna instalacja, zła wentylacja.
- Ustalić zasięg. Sprawdzić twardość drewna wokół widocznego ogniska i poszukać sznurów w murze, pod podłogą i za okładzinami.
- Oznaczyć gatunek. Od tego zależy zakres prac. Przy stroczku łzawym trzeba zwykle usunąć porażone drewno z zapasem i odkazić mury, przy gnilicy podstawą jest trwałe osuszenie i wymiana zniszczonych elementów.
- Osuszyć i zabezpieczyć. Nowe drewno powinno być zabezpieczone preparatem grzybobójczym. O metodach ochrony piszemy w artykule zabezpieczenie drewna przed wilgocią.
Grzyby i owady często występują razem. Część szkodników, na przykład tykotek pstry, chętniej zasiedla drewno zawilgocone i nadgniłe. Jeśli w drewnie są jednocześnie otwory wylotowe i ślady zgnilizny, trzeba zająć się obydwoma problemami. Jak rozpoznać otwory po owadach, opisujemy w artykule dziurki w drewnie: przyczyny.
Najczęściej zadawane pytania
Jaki grzyb najczęściej niszczy drewno w polskich budynkach?
Stroczek łzawy, nazywany grzybem domowym. W badaniu ankietowym rzeczoznawców z przełomu 2019 i 2020 roku odpowiadał za 24,8% obserwacji. Na kolejnych miejscach były gnilica mózgowata i włóknica sznurowata.
Czym różni się grzyb niszczący drewno od pleśni?
Grzyby niszczące drewno rozkładają jego ściany komórkowe, przez co drewno traci wytrzymałość. Pleśń rośnie głównie na powierzchni i nie osłabia konstrukcji, choć jest sygnałem zbyt wysokiej wilgotności i problemem dla zdrowia.
Czy sinizna jest grzybem niszczącym drewno?
Nie. Sinizna to przebarwienie wywołane przez grzyby barwiące, które w praktyce nie obniżają wytrzymałości drewna. Wskazuje jednak, że drewno było długo wilgotne, a w takich warunkach mogą rozwinąć się także grzyby rozkładające drewno.
Czy grzyb może zaatakować suche drewno?
Drewno trwale suche, o wilgotności poniżej około 20%, jest bezpieczne. Grzyby potrafią jednak zasiedlić drewno o niższej wilgotności, jeśli w pobliżu jest źródło wody, na przykład zawilgocony mur. Stroczek łzawy dodatkowo przenosi wodę sznurami grzybni.
Nie wiesz, co niszczy drewno w Twoim domu? Prześlij nam zdjęcia uszkodzeń. Pomożemy ocenić, czy to grzyb, owady, czy oba problemy naraz.
Źródła:
[1] B. Andres, K. J. Krajewski, I. Betlej, Indoor wood decaying fungi, BioResources 17(3), 2022
[2] T. Huckfeldt, O. Schmidt, Identification key for European strand-forming house-rot fungi, Mycologist 20, 2006
[3] Wikipedia, Stroczek domowy
[4] Murator, Gnilica i niszczyca, groźne grzyby
[5] D. Haas i in., Distribution of building-associated wood-destroying fungi in the federal state of Styria, Austria, European Journal of Wood and Wood Products 77, 2019
[6] Polskie Towarzystwo Mykologiczne, Rekomendacja nr 2/2021 w sprawie polskich nazw grzybów
[7] Wikipedia, Fibroporia vaillantii
[8] OpenAgrar, Wood decay by indoor basidiomycetes at different moisture and temperature
[9] Wikipedia, Serpula lacrymans