Szkodniki drewna w stodołach i spichlerzach – Zwalczanie i ochrona

szkodniki drewna w stodole

Stodoła, spichlerz czy drewniany budynek gospodarczy to obiekty, w których szkodniki drewna mają wyjątkowo dobre warunki: nieogrzewane wnętrze, zmienna wilgotność, grube belki i dużo odsłoniętego drewna. W badaniu stanu zachowania drewnianych obiektów Muzeum Wsi Lubelskiej organizmy niszczące drewno stwierdzono we wszystkich 30 inwentaryzowanych budynkach, a największym problemem były owady, głównie spuszczel pospolity i kołatki.[1] Choć to budynki muzealne, ich los dobrze opisuje to, co dzieje się w starych obiektach gospodarczych. W tym poradniku piszemy, gdzie szukać śladów, od czego zacząć i jakie metody mają sens.

Dlaczego budynki gospodarcze są szczególnie narażone

Po pierwsze, wilgotność. Adam Krajewski z SGGW zwraca uwagę, że drewno trzymane pod zadaszeniem ma w polskim klimacie wilgotność 12-20% i w takich warunkach nie da się go wysuszyć poniżej 12%.[2] To zakres, w którym może rozwijać się kołatek domowy, bo według publikacji Politechniki Lubelskiej dolna granica jego rozwoju to 12%, a dla spuszczela pospolitego 8-10%.[3] Nieogrzewana stodoła praktycznie zawsze mieści się więc w przedziale dogodnym dla owadów.

Po drugie, woda. W badaniu muzealnym głównym problemem w 2022 roku było lokalne zawilgocenie, które napędzało biologiczną korozję drewna, a szczególnie osłabione były podwaliny, głównie od strony północnej.[1] Po trzecie, konstrukcja. Wysunięte okapy chroniły ścianę przed deszczem i miały szczególne znaczenie w spichlerzach.[4] Gdy okap jest zniszczony, a rynny nie działają, woda spływa po ścianie i zbiera się u dołu.

Kto żeruje w stodole i spichlerzu

Poniższa tabela pokazuje, które szkodniki i w jakich miejscach najczęściej wchodzą w grę w obiektach gospodarczych.

SprawcaGdzie szukaćCo to oznacza
Spuszczel pospolityDrewno iglaste: więźba, belki stropowe, krokwieJeden z dwóch dominujących gatunków w badanych obiektach[1]
Kołatek domowyBiel starszego drewna, belki, słupy, deskowaniaŻeruje od wilgotności ok. 12%[3]
Kołatek upartyDolne partie, podwaliny, miejsca przy gruncie i przeciekiAtakuje drewno wilgotne i zagrzybione[2]
Grzyby (w tym grzyb domowy)Podwaliny, dolne wieńce, czoła belek przy murzeW badaniu muzealnym stwierdzono m.in. grzyby domowe i pleśń[1]

Grzyby i owady często występują razem, więc samo zabezpieczenie przed owadami nie rozwiąże problemu zawilgoconego drewna. Gatunki grzybów opisujemy w artykule grzyby niszczące drewno w budynkach.

Gdzie szukać śladów w obiekcie gospodarczym

Podwaliny i dolne wieńce. To pierwsze miejsce kontroli. Dotknij drewna ostrym narzędziem: jeśli wchodzi łatwo, drewno jest miękkie i zawilgocone.

Czoła belek wmurowanych w ścianę. Tu wilgoć kumuluje się najłatwiej i trudno ją zobaczyć bez odsłonięcia drewna.

Więźba i okapy. Szukaj mączki drzewnej na belkach, na podłodze strychu i w kątach. Świeża, jasna mączka sugeruje aktywne żerowanie, a zbita i ciemna starsze ślady.

Wrota, drzwi i deskowanie. Elementy stale narażone na deszcz i słońce. Odprysnięta farba i pęknięcia to miejsca, gdzie najłatwiej zacząć oględziny.

Drewno stykające się z gruntem lub składowane przy ścianie. Słupki, słupy i drewno opałowe oparte o mur wilgotnieją od spodu i tworzą pomost dla owadów.

Badanie muzealne pokazuje jeszcze jedną ważną rzecz: większość stwierdzonych ognisk żerowania była nieaktywna, a w 2022 roku autorzy znaleźli głównie ślady pasywne.[1] Otwór w belce nie jest więc dowodem, że szkodnik żeruje dziś. Jak to sprawdzić, opisujemy w poradniku jak w 5 krokach ocenić, czy drewno jest zainfekowane.

Spichlerz: konstrukcja i zawartość to dwie różne sprawy

W spichlerzu łatwo pomylić dwa tematy. Szkodniki drewna żerują w konstrukcji: belkach, wieńcach, podłogach i stropach. Szkodniki magazynowe ziarna to inna grupa, która nie niszczy konstrukcji i wymaga osobnych działań. Otwory w belce nie oznaczają szkodników zbożowych, a obecność owadów w ziarnie nie oznacza, że żerują w drewnie. Przy ocenie obiektu warto rozdzielić te dwie kwestie, bo od tego zależy dobór metody. Szczególne znaczenie dla spichlerza miały okapy chroniące ścianę przed deszczem, dlatego ich stan trzeba sprawdzić w pierwszej kolejności.[4]

Najpierw wilgoć, potem zabieg

Jeśli drewno stoi w wodzie, żaden zabieg tego nie naprawi. W publikacji Politechniki Lubelskiej jako rozwiązania pasywne wskazano podwalinę wyniesioną nad grunt, wentylację podpodłogową i izolację od muru, a także szerokie okapy i wentylację strychu, która przyspiesza wysychanie po zalaniu.[3] Autor ostrzega też, że szczelne pokrycia dachu i uszczelnianie pianką prowadzą do kondensacji i wzrostu wilgotności.[3]

W praktyce lista działań jest krótka: naprawa dachu i rynien, odsunięcie drewna od gruntu, otwarcie wentylacji, usunięcie składowanych przy ścianie materiałów. Wilgotność mierzymy w kilku miejscach, a jak to zrobić poprawnie, opisujemy w poradniku jak zmierzyć wilgotność drewna. Ochronę przed wodą omawiamy w artykule zabezpieczenie drewna przed wilgocią, a zewnętrzne elementy w poradniku czym zabezpieczyć drewno na zewnątrz.

Jakie metody zwalczania szkodników drewna wchodzą w grę

Dobór zależy od tego, gdzie żerują owady i jak duży jest obiekt. Przy odsłoniętym drewnie, na przykład w więźbie bez poszycia, stosuje się żelowanie Xilix Gel. Preparat jest owadobójczy, więc nie zwalcza grzybów, a według karty technicznej stosuje się go na drewnie o wilgotności poniżej 25% i w temperaturze co najmniej 10°C. Gdy owady żerują w wielu miejscach lub w grubych elementach, rozważa się fumigację, która obejmuje całe drewno w obiekcie. Przykładowe realizacje to fumigacja obiektu w skansenie i fumigacja wiatraka.

Przy obiektach wpisanych do rejestru zabytków prace zwykle wymagają pozwolenia konserwatora, dlatego plan zabiegu warto uzgodnić przed rozpoczęciem. Samo istnienie starych otworów nie jest też powodem do działania: ocenia się aktywność i zakres uszkodzeń. Zniszczone elementy, jeśli tracą nośność, trzeba naprawić lub wymienić, a zabieg owadobójczy tego nie zrobi.

Profilaktyka w obiektach gospodarczych

Kilka prostych działań ogranicza ryzyko: sprawny dach, rynny i okapy, drewno odsunięte od gruntu, wentylacja wnętrza i strychu, brak składowania drewna opałowego przy ścianach oraz coroczny przegląd podwalin, czół belek i więźby. Przegląd najlepiej robić późną wiosną lub latem, kiedy owady są aktywne, a świeża mączka łatwiej rzuca się w oczy.

Najczęstsze pytania

Czy otwory w belkach stodoły oznaczają, że szkodniki żerują?

Niekoniecznie. W badaniu drewnianych obiektów muzealnych większość ognisk żerowania była nieaktywna i sięgała czasów sprzed przeniesienia obiektów do muzeum.[1] O aktywności świadczy świeża mączka i nowe otwory wylotowe.

Jaka wilgotność drewna w stodole sprzyja szkodnikom?

Kołatek domowy rozwija się od około 12%, spuszczel od 8-10%, a grzyby od około 20%.[3] Drewno pod zadaszeniem ma w Polsce zwykle 12-20%.[2]

Który element budynku gospodarczego niszczeje najczęściej?

W badaniu muzealnym szczególnie osłabione były podwaliny, głównie od strony północnej, z powodu lokalnego zawilgocenia.[1] W praktyce to pierwszy element do sprawdzenia.

Czy szkodniki ziarna w spichlerzu niszczą konstrukcję?

Nie. To osobna grupa szkodników, która nie żeruje w konstrukcji. Szkodniki drewna żerują w belkach, wieńcach i podłogach, więc przy ocenie obiektu trzeba te kwestie rozdzielić.

Czym zwalcza się owady w drewnianej stodole?

Zależy od miejsca żerowania i wielkości obiektu. Przy odsłoniętym drewnie stosuje się żelowanie, przy rozległym zasiedleniu lub grubych elementach fumigację. Żadna z tych metod nie zwalcza grzybów, więc zawilgocone drewno wymaga osobnych działań.

Czy obiekt zabytkowy można poddać zabiegowi bez zgody konserwatora?

Przy obiektach wpisanych do rejestru zabytków prace zwykle wymagają pozwolenia konserwatora. Plan zabiegu warto uzgodnić z nim przed rozpoczęciem, a wykonawcę poinformować o statusie obiektu.

Masz stodołę, spichlerz lub budynek gospodarczy z otworami w belkach? Prześlij zdjęcia otworów, mączki i podwalin. Pomożemy ocenić, czy to stare ślady, czy aktywne żerowanie, i dobrać metodę.

Źródła:
[1] W. Kendzierawska, M. Trochonowicz, Politechnika Lubelska, Stan zachowania wernakularnych obiektów drewnianych Muzeum Wsi Lubelskiej, TEKA 2022, nr 3
[2] A. Krajewski, Zakład Ochrony Drewna SGGW, Owady niszczące zabytki drewniane, Ochrona Zabytków 1-2/2003 (NID)
[3] Politechnika Lubelska, Konserwacja zachowawcza zabytkowej architektury drewnianej, Budownictwo i Architektura 14(4), 2015
[4] A. Szymanowska-Gwiżdż, Drewniane budownictwo mieszkalne i gospodarcze wsi Górnego Śląska, Wiadomości Konserwatorskie 13/2003

Przeczytaj też